Bantoanon Culture, Literature, Music and Arts

Culture

Literature

Poetry

Music

Arts

 

POETRY 

Bantoanon poetry is best described or portrayed by the recently published Mutda, an anthology of Asi/Bantoanon poems. Authored by Ismael Fabicon, Lyndon Fadri and Abner Faminiano and jointly published by Silak and Fabicon, the anthology features close to one hundred poems written in Bantoanon/Asi spanning from 1916 – 2004 by close to fifty Bantoanon/Asi poets.

The book is available at P 100.00 a copy. 
Contact rayabrayab@yahoo.com 
Take a glimpse of the anthology and Bantoanon poetry in its own tongue.

Mga bulay-bulayon it kato ag ngasing (excerpts) 


Mutda – perlas, manggar, pinalangga – imaw kali ka peosiyang Asi kung para sa ato. Buko katingayahang sa rayagan it mga rag-on ay waya nato kali giwagtika, kapin pay ato ging-ataman ag gingpayagti pa it maado. Imaw kali it angay sa usang mahay nak mutda – mutda it sariling rila, manggar it ato istorya ag ka pinalangga it kaugalingong kalag. Imaw ngani kali ka papitlo it ato panulaan: mutda kaling takos ato hipiron, ugaling ay kinahangyan rang ipalabwak sa kabilogan ka ida kinatahum ag kinaanyag. Kaling tinipon nak nagrerepresenta sa higit nak wayong dekada it panulaang Asi ay imaw ka amo sabat rahang papitlo.

Ka poesiyang Asi ay nakaruyot sa tradisyong “oral” bag-o pa tumion kag mga mananakop nak Kastila sa Pilipinas. Silag pa hasta ngasing kaling tradisyong kali sa ato mga papitlo, ripalan, ag mga tulbar o kalantahon. Sa panahong kolonyal ay waya nabugto kaling kaugalingong pagtula it ato mga atunanon. Nagpapamatuor yang sa gahum ag kaabtik it kaugalingong bisaya ag kultura, kaatubang ka higemoniyang kastila nak nagtuyong ka inra mga sinakop ay hulmahon sa inra sariling hawong ag imahen.

Waya it inuyangmang nasuyat sa bisayang Asi sa sakop it mahabang panahon it kolonyalismong Kastila. Habang kag ato mga ginuyang it kato ay nakatuong magrasay ag magnobena, buko sa Kastila bagkus ay sa Hiligaynon o Ilonggo kag lenggwaheng ginggamit it mga mananakop para ipakayat o ipalapnag ka relihiyong Kristyano sa ato mga tawo. Nagmiha ka literaturang karak-an ay tungor sa relihiyon ag simbahan tuyar it mga gozo, daigon, pasyon, korido, komedya, agbp. Kii ay kasamisamihan sa bisayang Ilongo nahahamtang, ag marugay-rugay tuyar sa pasyon ag komedya, ay sa Tagalog. Dahil sa kolonyalismo ay naging simpleng tagabaton yang kag ato mga ginikanan it kung nio man ka ginghungit sa inra it mga prayle ag misyonaryong Kastila. Pero ka pagyuntar it oral nak tradisyon sa literaturang Asi nak waya nabugto it kolonyalistang kanyon ag krus, ay matin-aw nak panalaminan it ka gahum ag kaabtik it ato kaugalingong bisaya ag kultura. Kali ay napadayon hanggang sa umabot ray kag bag-ong mananakop nak Amerikano it kag 1898.

Ka pasuyat nak mga tulang Asi ay unang nagliwas sa “Iwag It Kaanduan”, kauna-unahang peryodiko sa sariling bisaya nak gingtukor ni Gaudencio S. Fallarme, usang Sibalenhon, it kag 1917. Sa mga rahon it buyanang kali ay nabantala ka mga tulang sinuyat ni Fallarme, nak imaw gihapon editor it peryodiko, ag ni Lorenzo D. Fojas, usa gihapong Sibalenhon. Waya ugaling gilampas sa usang tuig kag “Iwag it Kaanduan” nak natungnan kag publikasyon dahil sa maagap nak pagtaliwan sa kalibutan it ka pundador ag editor it kali.

 

 

Karam-an sa mga nasuyat ag naimprentang mga tulang nagbukas sa poesiyang Asi sa unang ruhang dekada it kali ay asa romantikong tradisyon nak hamno sa impluwensyang Kastila, ag maaring klasehon bilang liriko, patriyotiko, ag didaktiko. Sa kamatuoran, inggwa gihapon it rayahay ka mga Amerikano lalong gador si Henry Longfellow, usang bantog nak makata it kag kapanahunan ni Fallarme, Fojas ag Faigao.

 

 

It kag 1957, nagliwas kag librong “Panghimuyakang Bantoanon” ni Gabriel F. Fabella Sr. Kaling libro’y imaw kauna-unahang antolohiya it literaturang Asi. Sa mga rahon it kaling libro ay nupay mga murtong nagkabanhaw kag mga manunuyat ag manunulang nasambit sa una. Gani, kag libro ay nupay pagbaton sa kamatuorang it kato’y minatayey kag ato kaugalingong literatura. Kada kag ida higako, siling ni Fabella, ay iparumrum sa tanan kag “Ginintuang Adlaw” na Fojas ag iba pang “mahigugmaon sa sariliring bisaya.” Raya ka pag-ayaba sa mga kasimanwang “pumatuyar rutong mga nagtaliwan agor lalong payamanon ka literaturang Bantoanon.” Nagpromisa pa si Tang Ambi nak padayon nidang gititiponon sa usang libro kag mga obrang masusuyat, ag ataw-an pa’t premyo kag pinakamagandang mahahaboy. Indi maayaman ngasing kung nio ka natabo riling tinguhaong kali ni Fabella. Tuyar pa man, kag naging maadong bunga it ida antolohiya ay kag pagkapreserba it mga obrang kung waya natipon sa usang libro ay baka wayaey it matuk-an pa kag mga hinuli rapit sa ida gingsisiling nak “mga adlaw na Fojas.”

 

 


Ka pagliwas it Silak it kag 1998 ag kag sunor-sunor nak publikasyon it mga pinaadong hanrumanang programa it Biniray, balik-Bantoon, selebrasyon it ka ika-singkwentang pagpundar it Banton High School, ag kaling mga huling tuig, it Banton 2003, ka nupay nagpukaw ag nagtao it bag-ong kusog sa pagsuyat it poesiya sa Asi. Nakabulig gihapon kag mga nagsinuypot nak websites sa internet. 

Nagbus-og ka maramong bag-ong tula kanunot ka mga tulang maaaring rugayey nak nahaboy ugang ay napuor sa kawar-an it aliwasan, paradaw ka bag-ong istilo it pagsuyat it poesiyang Asi. 

Hina kinang nag-alimbukar ka mga tulang “free verse” ni Ismael Fabicon nak ida gingpurbahan it kag mga unang tuig it dekada 70 – sabat nida sa “patono-tono” ag sobrang sentimental nak mga tulang tradisyonal. Sida ay gingsunran ni Valentin Faigao ag ni Abner Faminiano. Maruromroman nak ka pag gamit it “free verse” ay gingtunaan ni Musico it kag dekada 30. Si Abner Faminiano ay hinang nagpurba it pagsuyat sa pormang haiku ag nagbanhaw it pagsalin it mga tulang Ingglis sa Asi. Sa mga rahon it “Silak” ay gingparana ni Lyndon Fadri ka tinipong mga soneto sa Asi – istilong it kag rugay nak panahong nakalipas ay minsan yang napasimyatan sa tulang “Pahira Anay Ka Ing Muta” (1937) ni Cleto Forjes. 

Kapansin-pansin gihapon nak kaling mga hinuling tula ay naging bugana sa papitlo, metapor, simbolismo ag maramo pang-artistikong hulma it paghator it bibisar-on sa mga nagbabasa. Sa “Bukoey Uso,”(1993) gingrapat ni Ismael Fabicon ka ironiya (yabot ka gingsisiling sa gustong ipakahulugan) – kag ida rayaga/musa, sa pagtapos, ay imaw “nagkulisaw” sa “paghugot it bituon” it kag mga sinaunang makata. 

Ag dahil ngani nak ka Silak ag kag mga websites ay publikasyon nak buko patungor sa mga selebrasyon, nagyapar ka naging tema. Gingsuyor it mga manunuyat ka yabot-yabot nak aspeto it kinabuhi ag mga balatyagon it usang tawo. Nadamaan gihapon ka mga isyung pangsosyedad, pangkalibutan ag pangpulitika. 

 

 

Pero buko yang pulos pagyuha, kalisor ag pag-antos, ka pagbalik sa nakalipas ay pagkilaya ra sa matam-is nak bayos it matimgas nak pagtinguhang nakagitaw sa ragang ragasras it kahirapan. Gani, asa sa inrang nag-adungkar kag, siling pa, ay “huling ayab-ab” ag kag “Amponggo” (2000) ngasing, kung para kang Val Faigao, ay “monumentong nag-iil-il.”

Magtuna pa’t kag mga adlaw na Fallarme nak nagbisaya it “paghamno sa kaugalingon” laban sa gahum nak dayo it kag inra panahon, naging padayong inspirasyon it mga manunulang Asi ka pag-ataman ag pagrepara sa sariling identidad, bisaya, ag kultura. Ag ngasing ka pagpaningkamot (struggle) ay laban sa mga impluwensyang syudadanon, tuyar it materyalismo ag komersyalismo, nak mahipos pero mapintas nak nagsayuob sa buha it mga hinuling ka paghunahuna’y ugtoyey sa inra banwang ginghalinan ag panublion (heritage). Nupa, ging-akong misyon it mga makatang Asi ngasing ka pagparumrum sa mga kabataan ag sa lahing Asi sa kabilogan it ka inra mga gamut.

 

 

Nio ka palaaboton it panulaang Asi? Kung kali ngani’y mutda – mutda it ato bisaya ag literatura, matuor nak ka ato poesiya ay usang mahay nak pamanang takos yang sa ato pagtimuhi ag pagrepara. 

Maramong panimar-anan sa ngasing ka nagtatao sa ato it pag-asang kaling antolohiyang kali ay mamanghoran sa masunor nak mga dekada. Hina kinang mga workshops, hina kinang mga suypotan it ka mga tulang Asi, hina kinang rahan-rahan nak pagmukyat uli nato sa kulturang pamana it ka mga naunang henerasyon ag hina kinang mahugor nak pagpatikasog it mga kasimanwang naghihigugma sa banwa adong ka sariling rila ay ato pirmeng palanggaon. 

Ka akat sa ato ay dayonon kaling mga patikasog nak kali.

 

About Banton Barangays Tourist Information Festivals and Events News and Views (Silak) Banton 2003 Projects
Guestbook Yahoogroup Contact Us Links

Hits

 3131965

Copyright (c) 2004-2017, All rights reserved Powered by a * Yagting Web Service Provider